Onder een strakblauwe hemel, door het glooiende landschap, over een zanderig weggetje rijdt fluisterzacht een moderne, elektrisch aangedreven knalrode tractor. Met okergele tankaanhanger. De blauwe lucht is koelfris, de lichtgroene knoppen zitten in de bomen, het voorjaar staat op uitbreken. Tijd om het akkerland te bemesten. Dit is het juiste moment om heel gedoceerd meststoffen als voeding toe te voegen aan de zwarte aarde. Niet kunstmatig, maar volledig natuurlijk. Verantwoord vruchtbaar.
De tractor draait de hoofdweg op en komt al snel aan bij de lokale, hypermoderne waterzuiveringsinstallatie. Een overzichtelijk en compact complex. In een bolvormig gebouw wordt afvalwater hoogtechnologisch gezuiverd. Er zitten tal van essentiële voedingsstoffen in, die in de natuur door levende organismen als grassen, planten en groenten kunnen worden opgenomen om te groeien, badend in de voorjaarszonstralen. Die nutriënten bevatten vitaminen en mineraalsporen die ook dieren en mensen nodig hebben om te groeien, te gedijen en gezond te blijven. Waar grassen, planten en groenten zèlf voor hun energievoorziening zorgen via fotosynthese van zonlicht, daar zijn dierlijke en menselijke energie sterk afhankelijk van die biologische bronnen.
De immense overmaat aan stikstof in het milieu is voor 90% afkomstig van kunstmest. Ammoniak is een verbinding van stikstof en waterstof. Ammoniak is de belangrijkste bron van kunstmest en wordt gemaakt door stikstof uit lucht met aardgas te binden. In Nederland wordt maar liefst 10 procent van al het aardgas voor industrieel gebruik ingezet, om ammoniak te maken. En dat terwijl de natuur nota bene zèlf ammoniak maakt. Dit komt vrij bij een vergistingsproces waarbij biogas wordt gemaakt. En het belangrijkste bestanddeel van biogas is methaan, zeg maar aardgas. Hoe anders kan het dus.
Vanachter zijn laptop in Raalte, via een rechtstreekse online verbinding in Teamviewer, volgt chemisch technoloog Jan van den Broek (1966) als DGA van zijn bedrijf elk van de inmiddels 17 unieke installaties over de hele wereld. In Duitsland, Zuid-Afrika, El Salvador, Engeland, Italië en Nederland staan de verschillende hightech ammoniakstrippers en gaswassers. Stuk voor stuk unieke ontwerpen, die modulair zijn gebouwd in ons land. Vervolgens in elkaar gezet en grondig getest. Om daarna weer uit elkaar te worden geschroefd en zorgvuldig ingepakt om wereldwijd te verschepen. Uiteindelijk zetten lokale specialisten in die landen – onder toezicht van Byosis – deze geavanceerde apparatuur ter plekke in elkaar. Vol met gevoelige sensoren om de processen te sturen en registreren. Als eindverantwoordelijken kijken Jan en zijn collega’s van een afstand mee. Eerst via internet- en videoverbindingen tijdens het installeren. Daarna desgewenst dagelijks via het digitale dashboard op het computerscherm van de operators van deze hoogwaardige installaties aldaar. De tientallen sensoren geven actuele, gedetailleerde informatie over het complete verterings- en fermentatieproces. Het is alsof je net als Rolls-Royce in zijn ronkende motoren van een vliegend vliegtuig van de KLM meekijkt, onderweg naar een verre bestemming. Voor Jan is die bestemming circulaire landbouw, industrie en waterbeheer. Wereldwijd.
Die veertigste verjaardag: voor sommige mensen de voorbode van een middenlevenscrisis. Maar níet voor Jan. In dit kroonjaar werd hij door zijn toenmalige werkgever voor het blok gezet, althans zo voelde dat in 2006. Ook al was het een uiterst eervol aanbod, voor Jan voelde het voorstel beslist niet goed. Als eindverantwoordelijk manager van een handvol grote energiecentrales in ons land, werd hij gevraagd om op de kale Rotterdamse Maasvlakte een spiksplinternieuwe kolencentrale te bouwen van wel 100 meter hoog. Met van die gigantische bergen donkerzwarte steenkolen ernaast, allemaal per zeeschip in deze wereldhaven aangevoerd uit verre oorden. Zoals uit de Verenigde Staten, Canada en Australië, waar net als in ons land ook geen ondergrondse mijnbouw meer plaatsvindt, maar waar met explosieven hele bergen in één keer bovengronds worden opgeblazen. Weg natuurlijke omgeving. Allemaal voor een Nederlandse energiecentrale die per definitie een rendement oplevert van slechts 30 tot 40 procent. Al die verstookte kolen stoten naast heel veel CO2 ook rookgassen uit, met stikstofdioxide en zwaveloxide. Voor Jan werd het een keerpunt in zijn stabiele carrière tot dan toe. En een breekpunt in zijn arbeidsrelatie met zijn werkgever toen. Bovendien het vertrekpunt voor zijn persoonlijke groei en ontwikkeling. Precies op het midden klaar voor de tweede helft van zijn leven. Gedreven om weer te winnen én opnieuw te geven. De volgende dag leverde hij zijn ontslagbrief in, en werd zelfstandig ondernemer. Toen nog zonder personeel. Inmiddels met een toegewijd team, dat wereldwijd installaties levert die Jan’s dromen voor meer circulariteit steeds een concretere stap dichterbij brachten en blijven brengen. Zonder hem kwam die kolencentrale er uiteindelijk toch, op basis van een investering van bijna 3 miljard Euro.
Dankzij zijn nieuwe werkelijkheid kon Jan het managen van mensen en het politieke gedoe bij grote bedrijven definitief achter zich laten, maar plots moest hij wel met vallen en opstaan leren ondernemen. Bovendien wilde hij als techneut weer vrij zijn om dingen te kunnen bedenken. Maar waar begin je? Wie betaalt dat? Op welke mensen kan je wel vertrouwen en bouwen, en op wie niet? Waar zijn de klanten? En wat willen die eigenlijk? Jan werd van een dwarsdenker spontaan een omdenker: ‘Als tot nu de bekende grote partijen in kolen en olie een dominante rol speelden in de brede maatschappelijke energievoorziening, dan is het op een bepaald moment heel logisch dat innovatieve, kleine spelers de markt bestormen met slimme alternatieven. Dat is het spannende verhaal van de koersvaste tanker en die wendbare speedbootjes die daar omheen cirkelen. De lopende energietransitie nadert momenteel een kantelpunt. Grote partijen lopen per definitie niet voorop, daar zijn ze immers te groot en te log voor. Zodra het kantelpunt is gepasseerd, zullen die grote partijen wèl achter de dan gerealiseerde verandering van nieuwkomers aanlopen, want anders missen ze sowieso de boot naar die nieuwe stip op de horizon.’
Volgens Jan kent een stabiel klimaat op aarde maar liefst negen grenswaarden, waar de limiet van de stikstof er slechts één van is: ‘Maar de grenswaarde van stikstof staat momenteel heel diep in het donkerrood. Dat gaat ten koste van de biodiversiteit. Dat heeft echt heel vérstrekkende gevolgen, juist omdat planten, dieren én mensen nooit in een niet-diverse natuur kunnen overleven.’ Voor Jan is het een kwestie van snelle bewustwording: ‘Het is duidelijk: er bestaan geen makkelijke oplossingen voor moeilijke problemen. Want alle leven op aarde hangt nauw met elkaar samen. Ook voor mij is dat een gegroeid inzicht. Wijsheid komt met de jaren, ook al merk ik dat jonge mensen nu toch echt al vroeg een heel andere kijk op zaken hebben. Die inzichten vormen hun drijfkracht van binnenuit. Dat merk ik dagelijks in ons team van specialisten. Al zijn het nog zulke goede techneuten, elk van hen begrijpt heel scherp waar onze kansen liggen om te helpen concreet een circulaire wereld te creëren. Onze hoogtechnologische installaties en de geavanceerde besturing ter plekke en op afstand zijn van topniveau, wereldwijd. Dat durf ik gerust hardop te zeggen. De weg naar waar we nu staan was lang en kronkelig. Toch hebben we aan die ondernemende mentaliteit en wendbaarheid wel deze unieke oplossingen te danken. Stuk voor stuk zijn onze modulaire installaties passende antwoorden op prangende vragen van onze klanten.
Toen Jan ondernemer werd, had hij op dat moment helemaal geen beeld van wat te doen: ‘Vanzelfsprekend had ik toen een emotionele beslissing genomen. Maar mijn morele verontwaardiging was gewoon te groot. Vanuit een zekere positie kwam ik plots in een onzekere werkelijkheid terecht. Het duurde een paar jaar voordat ik me comfortabeler en vrijer voelde ondanks die voortdurende onzekerheid. Ook thuis heeft zo’n rigoureuze keuze grote impact. Toch is het ons altijd gelukt om het glas halfvol te houden. Mijn optimistische kijk helpt me daarbij. Ik denk in oplossingen, wil creëren, ondernemend zijn én blijven. In kansen denken levert positieve energie op. Nog steeds groei ik als mens, als ondernemer en als teamgenoot binnen ons bedrijf. We zijn nog steeds aan het investeren, de schoorsteen rookt nog steeds, ook al blijft het knokken voor de toekomst. Feitelijk geldt dat voor elke ondernemer: leren door vallen en opstaan. Volhouden is mijn devies.’
Eerst begon Jan als zelfstandig energie-adviseur om links en rechts bedrijven te helpen: ‘Tot op een mooie dag je dan opeens een opdrachtgever treft die meer wil, omdat die snapt waar het heen gaat. En dan zoek je geestverwanten. Opeens ben je dan niet meer alleen. Natuurlijk maakten we klassieke fouten, bijvoorbeeld door te denken dat we als techneuten de oplossing wel zelf in huis hadden. Technisch was dat ook zo. Maar voor de klant was het héél anders. Het mooie van werken met techniek is dat je begint, bijvoorbeeld met een prototype. En doordat we begonnen, hadden we opeens íets concreets. Een begin van een serieuze oplossing. Door die te maken, zie je opeens andere dingen. Kijk je er echt anders tegenaan. Kan je van perspectief veranderen, omdat collega’s of klanten een heel ander technisch of praktisch inzicht aandragen. Zo zijn we als groeiend bedrijf geleidelijk op het strippen en terugwinnen van ammoniak uitgekomen. Opeens werd het door meerdere partijen gevraagd, terwijl wij een begin van een antwoord hadden. Sindsdien maken we niets meer waar niet eerst om wordt gevraagd. Voor Jan persoonlijk was het ook een ogenopener. Luisteren naar anderen is sindsdien zijn uitgangspunt. Door gericht luisteren dagelijks toe te passen, ontstaat een voortgaande dialoog met collega’s en klanten, met mènsen. Dat maakt míj als mens completer.
De behoefte aan duurzame energie en brandstoffen zal alleen maar groeien, schat Jan vol vertrouwen in: ‘Hoogstwaarschijnlijk is die groei ook exponentieel. Maar: blijf alert. Eerder hadden we al geleerd dat schaalgrootte cruciaal is. Te klein werkt niet, hoe modulair we ook kunnen aanbieden. Het aantal bewerkingsstappen in het proces van verteren of fermenteren is per definitie bepaald. Mest, afvalwater, groente-, fruit-, en tuinafval kan alleen op grótere schaal worden omgezet. Kleine installaties bij de boer op het erf of in de achtertuin, die zien wij niet snel verschijnen. De technische randvoorwaarden stellen grenzen aan de mogelijkheden, kosten en efficiëntie.’
Oprecht maak ik me veel zorgen over de opwarming van de aarde en het verlies van biodiversiteit. Tegelijkertijd blijf ik die optimist, juist omdat we meer en meer oplossingen ontwikkelen die concreet kunnen helpen om het radicaal anders te doen. Zoals met onze compacte, uitwisselbare installaties. Die gaan veel verder dan alleen maar energie en voedingsstoffen halen uit reststromen van mest. We kunnen nu ook energie en nutriënten uit afvalwater halen. We zien dat waterschappen in ons land met hun afvalwaterzuivering naast de bestaande “energiefabrieken”, ook innovatieve “mineralenfabrieken” willen realiseren. Dat is geen kwestie van fictie. Dat is realiteit. Laat ik heel helder zijn: binnen 30 jaar zullen kunstmestproducenten, net zoals de steenkool- en olieproducenten, niet meer bestaan. Voor de productie van kunstmest wordt al jaar en dag maar liefst 10% van het Groningse aardgas gebruikt. Wereldwijd gaat ruim 2% van álle energie op aan kunstmestproductie. Dat is volstrekt onhoudbaar. Zeker als je bedenkt dat compacte aardgascentrales een rendement van “maar” 60% hebben, waar zoals gezegd logge kolencentrales nog minder dan 40% rendement scoren. Onverantwoord, en onnodig, lijkt mij. Juist doordat ik me heb leren richten op de mensen die in mogelijkheden denken, hebben we zaadjes kunnen planten, zodat alternatieven langzaam maar zeker de doorslag beginnen te geven. De energietransitie is geen revolutie maar een evolutie.
Financiering is vanaf het begin van zijn ondernemerschap een rode draad voor Jan: ‘Er gaat meer geld in ontwikkeling zitten dan ik in eerste instantie dacht. Dat is niet raar, zo werkt het nu eenmaal. Immers, je hebt mensen nodig die in onze oplossingen geloven en die als eerste willen kopen. Slim ondernemen is slim investeren.’ Dat laatste geldt ook voor het investeren in zijn team van collega’s: ‘Mijn collega’s zijn techneuten, specialisten in tal van technieken en technologieën. Stuk voor stuk met een groen hart. Zij vinden het fijn om aan iets substantieels te werken. Dit prachtige live dashboard heeft een teamlid zelf gemaakt. Ons team is heel goed opgeleid. Maar we zijn geen theoretici, maar juist heel praktisch ingesteld. Het moet toch uit de praktijk komen en ín de praktijk gebeuren. Voor een bedrijf als het onze heeft dan een hogeschool meer raakvlakken met onze dagelijkse werkelijkheid dan een universiteit, hoe geavanceerd daar ook wordt gewerkt. Wetenschappers zijn vaak bezig met de oplossing van overmorgen, met de theorie, terwijl de route ligt in de oplossing van morgen. Als midden- en kleinbedrijf worden we vaak gehinderd door de problemen die we onderweg tegenkomen.
Boven alles toont Jan zich positief : ‘We zijn begonnen. We hebben onze oplossingen staan. We groeien. Ook al beschouw ik ons bedrijf nog steeds niet als een doorslaand succes, ik ben inmiddels ondernemer genoeg om trots te zijn op de wereldwijde leveringen, exploitatie, monitoring en onderhoud van onze modulaire oplossingen voor het circulair strippen van stikstof uit sterk vervuilde stromen als mest of slibwater. In de fabriek in Ierland wordt pluimveemest volledig verwerkt tot biogas. Deze grote productielocatie verwerkt momenteel jaarlijks met succes ruim 40.000 ton pluimveemest om biogas en hernieuwbare elektriciteit te produceren. Tegelijkertijd levert onze technologie hier ook hoogwaardige, natuurlijke ammoniakmeststof. Dat blijft een subtiele balans. Doordat de installatie slim in elkaar zit, hebben we een grote voorsprong. En vergis je niet: we maken de grootste installaties op dit gebied in de wereld. Het is echt een kwestie van volhouden, doorzetten, tegenslagen overwinnen en doorgaan. Daar is geen groot team voor nodig, maar wel een team met focus. Onze kennis blijft met de dag groeien, gewoon door goed na te denken, dingen te doen, fouten te maken en te verbeteren.’
Binnen een straal van 100 kilometer rond Raalte vindt alles plaats. Van ontwerpen tot produceren, van testen tot transporteren en monitoren. Elke installatie gaat de deur uit als een bouwpakket. De modules worden bij toeleveranciers gemaakt. Alles komt eerst samen op de vaste opstellingslocatie in de buurt. Daar komen klanten dan kijken, en besluiten om af te nemen. De installaties worden alleen niet getest met vervuilde vloeistofstromen maar met zuiver water. Blijven dromen, blijven denken en blijven streven is wat Jan doet: ‘We zijn als team echt in een volgende fase van ontwikkeling gekomen. Nu pas zijn we bezig écht te begrijpen wat er gebeurt. Op basis daarvan kunnen we steeds moeilijker uitdagingen aan. Zo kunnen we van een goed idee tot een perfecte uitwerking komen, die robuust werk levert op de definitieve productielocatie. Toch willen we ook een stap breder. Al jarenlang wilde ik de zuivering van afvalwater betrekken in onze circulaire energieaanpak. In slib zitten heel veel nutriënten, die nu grotendeels worden vernietigd. Die ontwikkelroute is als volgt: slib wordt vergist, daarbij ontstaat onder meer biogas, dat in het aardgasnet kan worden geïnjecteerd. Ammoniak die ook ontstaat, wordt door ons teruggewonnen en als meststof in silo’s opgeslagen, die door boeren kan worden “getankt” en als vloeibare natuurmeststof weer door boeren heel gericht in die vruchtbare zwarte aarde kan worden geïnjecteerd. Fictie? Nee, realiteit! In Duitsland, op het mooie eiland Rügen doen we dit al met een klant van ons. Daarmee is de vruchtbare cirkel voor onze klanten én voor ons helemaal rond. En dit is nog maar een begin!’
Studie: Chemische technologie in Eindhoven en Groningen
Onderneemt als: DGA van Byosis in Raalte
Thuissituatie: Vrouw en 2 kinderen
Aantal medewerkers: 10
Levenswijsheid: “Trek als mens een grens”
Ondernemerstrots: “Ons professionele team van techneutentoppers”
Global Goal(s): #15 – Leven op het land
(Ont)groeien vóór 2030: “Af van kunstmest”
Blik op de horizon tot 2050: “Fossiele energie, wat is dat, opa?”
Laatste LinkedIn post: maart 2020
Sleutelmoment: “Toen ik mijn vaste baan uit principe opzegde en de weg opende naar ondernemerschap”
Vallen en opstaan: “Ondernemen ís vallen en opstaan!”
Boekentip: ’De wereld zonder ons’ ; 2007, Alan Weisman
De ambitie van algenkweker Duplaco in Oldenzaal is om uit te groeien tot de grootste…
Zijn hele team, de professionele werkplaats en iedere dagindeling zijn volledig gestructureerd. Zo ontwerpt en…
Twentse nuchterheid en technologische vooruitstrevendheid maken het Vriezenveens waterbehandelingsbedrijf van Rob Borgerink gewild.
Saxcell geeft jaarlijks ruim 20 miljoen kilogram kleding een nieuwe bestemming. Hiermee besparen ze 29…
Ook al staat niet vast dat het hoge doel gehaald wordt, toch wil Hollander Techniek…
Zelfs ABN AMRO en Tommy Hilfiger kozen voor de herbruikbare wanddecoratie van Bas en zijn…